Ul. Kilińskiego 6 w Białymstoku. Jak dom gościnny stał się lożą masońską

Wiesław Wróbel - Biblioteka Uniwersytecka
Plan Białegostoku z 1810 r., na którym jest już widoczny dom gościnny Samuela Chrystiana Hoenigke o nr 542 (fragment mapy udostępniony przez Centrum im. Ludwika Zamenhofa, cała mapa została opublikowana w książce "Bojary 3").
Plan Białegostoku z 1810 r., na którym jest już widoczny dom gościnny Samuela Chrystiana Hoenigke o nr 542 (fragment mapy udostępniony przez Centrum im. Ludwika Zamenhofa, cała mapa została opublikowana w książce "Bojary 3").
Kontynuuję historię zabytkowego domu przy Kilińskiego 16. Jak pamiętamy, posesja ta początkowo należała do białostockiej parafii katolickiej. W latach 1771-1806 stała na niej pałacowa wozownia, przejęta przez władze pruskie po III rozbiorze Polski. 9 lutego 1806 r. władze kościelne zgodziły się na oddanie placu w dzierżawę Samuelowi Chrystianowi Hoenigke. Urzędnik Kamery Wojny i Domen postanowił bowiem zbudować w tym miejscu okazały dom gościnny.

Kontrakt zawarty 9 lutego 1806 r. zachował się do dnia dzisiejszego i jest obecnie przechowywany w Archiwum i Muzeum Archidiecezjalnym w Białymstoku. Na mocy tego dokumentu proboszcz białostocki ustąpił Hoenigke plac w wieczystą dzierżawę z dniem 1 marca 1806 r.

Dzierżawca został zobowiązany do założenia księgi hipotecznej, budowy muru odcinającego jego majątek od reszty gruntów kościelnych i osobnej bramy wjazdowej. Czynsz roczny wynosił 40 zł. Możemy domyślać się, że zgodnie z treścią kontraktu Samuel Chrystian Hoenigke rozpoczął dzierżawienie gruntu kościelnego z dniem 1 marca 1806 r.

Datę tę należałoby przyjąć też jako graniczną, po której nowy właściciel przystąpił do realizacji swych zamierzeń - rozebrał pałacową wozownię i w jej miejscu rozpoczął wznosić planowany dom gościnny. Powstał on zapewne już na przełomie 1806 i 1807 r. Z późniejszych przekazów źródłowych dowiadujemy się, że Hoenigke nie dokończył inwestycji przed traktatem pokojowym w Tylży (1807 r.) i oddaniem Białegostoku z obwodem carskiej Rosji. Budowę dokończył dopiero nowy właściciel po 1825 r.
Tego typu inwestycja musiała być nastawiona na zysk, biorąc pod uwagę fakt, że w Białymstoku od czasów Branickich istniało kilka starych tzw. austerii wjezdnych, niespełniających standardów, do których przyzwyczajeni byli nowi mieszkańcy. Zmiana funkcji miasteczka z centrum dóbr magnackich w ośrodek administracyjny spowodowała, że odwiedzało je coraz więcej szukających noclegu przybyszów. W tym czasie istniał wyraźnie zarysowany popyt na mieszkania do wynajęcia, czemu miał z pewnością zaradzić dom Hoenigkego.

W kontekście kontraktu i jasno określonego przeznaczenia budynku, pojawia się duża wątpliwość co do przyjętego powszechnie mniemania, że dom przy Kilińskiego 16 został zbudowany w latach ok. 1803-1806, na potrzeby białostockiej loży masońskiej "Złoty Pierścień". Utworzona w 1804 r. organizacja miała swoje inauguracyjne spotkanie 2 lutego 1806 r. i jak dotychczas przypuszczano, budynek był wówczas gotowy. Ale owe spotkanie odbyło się zanim Hoenigke uzyskał dzierżawę placu i zaczął budowę, sam nie należał do loży masońskiej.

Pewne światło na genezę używanego do dziś określenia domu Hoenigke mianem "loży masońskiej" rzucają późniejsze losy właściciela. Po likwidacji władzy pruskiej w Białymstoku Hoenigke pozostał na miejscu, ale nie znalazł zatrudnienia w nowej administracji obwodu białostockiego. Oznaczało to utratę dotychczasowej pozycji, a zarazem i środków finansowych na dalszą budowę domu. W latach 1813-1816 zajmował nisko płatną posadę nauczyciela języka niemieckiego w miejscowym gimnazjum. Miał nadzieję, że jego sytuację poprawią pożyczki, które zaciągnął pod zastaw swego domu gościnnego. Nie mógł ich jednak spłacić, toteż najwyraźniej uciekł z Białegostoku do Wilna. Tam dopiero wstąpił do kilku lóż masońskich, m.in. "Dobry Pasterz", "Szkoła Sokratesa", "Orzeł Słowiański" i "Szczęśliwe Oswobodzenie". Pełnił w nich nawet ważne funkcje, m.in. sekretarza języka niemieckiego oraz tajemniczo brzmiącego namiestnika mistrza katedry.

Do Białegostoku nigdy nie powrócił, zmarł w 1822 r. Na miejscu kilku wierzycieli domagających się zwrotu pożyczek, w tym burmistrz Józef d'Ornani, zajęło dom Hoenigkego. Tu z kolei pojawia się hipoteza, że w czasie nieobecności właściciela przez kilka lat korzystano z opuszczonego domu na potrzeby schadzek nowej białostockiej loży masońskiej "Złoty Pierścień", podległej tym razem petersburskiej "Astrei". Działała ona jednak krótko i uległa likwidacji na mocy edyktu z 1821 r. Może właśnie ze względu na to, że Hoenigke był wileńskim masonem jego dom zaczęto nazywać "lożą masońską"? Może też nazwa ta wynikała z faktu intensywnego użytkowania budynku przez "Złoty Pierścień" w latach 1818-1821? Faktem jest, że miano "loży masońskiej" przetrwało do dnia dzisiejszego. Zapamiętano nie pierwotne przeznaczenie budynku, ale jego bardziej "widowiskową" funkcję.

Z zaistniałego stanu rzeczy niezadowolona była także parafia katolicka, która od 1809 r. nie dostawała czynszu dzierżawnego. Dług urósł już do pokaźnych rozmiarów. Hoenigke nie wykonał też określonych w umowie inwestycji - muru i bramy wjazdowej.

Opuszczona i zadłużona nieruchomość została wystawiona przez Sąd Sierocy na publiczną licytację. O jej przebiegu i wynikach, które zaważyły na kolejnych stu latach dziejów domu przy ul. Kilińskiego 16, opowiem w przyszłym tygodniu.

Czytaj e-wydanie »

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3