Cmentarz ewangelicko – augsburski w Białymstoku. Zapomniana, zaniedbana nekropolia niedaleko centrum miasta. Zobacz jak wygląda dzisiaj

Piotr Łozowik
Piotr Łozowik
Stary cmentarz ewangelicki niszczeje
Stary cmentarz ewangelicki niszczeje Piotr Łozowik
Zaniedbany, zaśmiecony i zapomniany cmentarz protestancki znajduje się w Białymstoku niedaleko centrum miasta. Pochodząca z XIX w. nekropolia o mało nie została zniszczona. Na szczęście w latach 80-tych zdecydowano o jej przebudowie i utworzeniu lapidarium. Dzięki temu do dziś możemy zobaczyć tam np. nagrobki znanych niemieckich fabrykantów związanych ze stolicą Podlasia.

Tali był cmentarz ewangelicko – augsburskie w Białymstoku

Białostocki cmentarz ewangelicko – augsburski założony został około 1890 r. Była to druga nekropolia gdzie chowano osoby tego wyznania. Zajmowała ona wówczas obszar ponad 5 hektarów i była miejscem spoczynku wielu pokoleń protestantów. Cmentarz zlokalizowano przy skrzyżowaniu obecnej ulicy Wasilkowskiej i 27 Lipca. Miał on kształt wydłużonego prostokąta, którego krótszy bok przylegał bezpośrednio do ul. Wasilkowskiej. Przy niej znajdowało się główne wejście na cmentarz oraz nie zachowane: kaplica i dom stróża. Prostopadle do ulicy przebiegała zachowana do dziś aleja wysadzana drzewami

  • dębami
  • klonami
  • kasztanowcami.

We wschodniej części cmentarza znajdowała się kwatera żołnierzy z I wojny światowej z 210 mogiłami. Głównym jej akcentem było mauzoleum murowane z cegły. Od II wojny światowej cmentarz, nieczynny i nie użytkowany, uległ postępującej dewastacji. Największe zniszczenie i częściową jego likwidację spowodowało zbudowanie osiedla mieszkaniowego.

Niszczejący cmentarz w 1980 r. posiadał jeszcze nagrobki z lat 1895-1930, z sygnaturami ich autorów. Byli to

  • J. Mentzel, J. Rudnicki oraz P. Plecki z Warszawy
  • J. Dobrogost, F. Hanelt z Białegostoku
  • Alfred Riebiger z Łodzi
  • W. Koczan z Grodna

Niektóre nagrobki znajdowały się w pierwotnych miejscach, otoczone kutymi metalowymi ogrodzeniami. W 1980 r. zinwentaryzowano 38 metalowych kutych ogrodzeń w formie ozdobnych krat, z których do dziś pozostał w zasadzie tylko parę w złym stanie. W najbardziej eksponowanym miejscu cmentarza znajdował się grobowiec rodziny Hasbachów, w centralnej jego części umieszczony był wysoki krzyż na cokole, wykonany z czarnego granitu.

Tu również znajdowały się groby innych rodzin przemysłowców, m.in.

  • Adolfa Flakera
  • Dory Commichou
  • rodziny Buchholtzów z Supraśla

Skąd w Białymstoku wzięli się protestanci?

  • Historia pierwszych mieszkańców Białegostoku pochodzenia niemieckiego, wyznania protestanckiego sięga czasów Jana Klemensa Branickiego, który sprowadził rzemieślników z Niemiec, głównie Saksonii. Osiedlili się oni wokół dzisiejszej ulicy Warszawskiej tworząc dzielnicę Kleindorf.
  • W latach 1795-1807 (po III zaborze) Białystok był siedzibą departamentu w tzw. Prusach Nowowschodnich. Wtedy osiedliła się tu kadra urzędnicza i administracja.
  • Po wprowadzeniu w 1831 r. granicy celnej między Rosją a Królestwem Polskim przybyło wielu fabrykantów, robotników i rzemieślników z Niemiec. Szczyt liczebności tutejszej społeczności luterańskiej przypadł na II połowę XIX w, kiedy to parafia skupiała ponad 5 tys. wiernych.
  • Na pocz. XX w. zanotowano spadek liczby protestantów, tendencja ta postępowała po wybuchu I wojny światowej. W okresie międzywojennym liczba wiernych kościoła reformowanego w Białymstoku liczyła około 1,5 tys. Kres tej społeczności położył okres II wojny światowej, kiedy to zdecydowana większość białostockich ewangelików wyjechała do Niemiec.

Pierwsza parafia ewangelicka i jej historia

Pierwszą parafię ewangelicką założono w 1796 r., a pierwszy kościół zbudowano w 1829 r. przy ul. Warszawskiej. Następny, murowany powstał w miejscu starego w latach 1909-1912 (stoi do dziś jako kościół parafialny, rzymskokatolicki pw. św. Wojciecha). Wspólnota założyła cmentarz przy ul. Suraskiej. W k. XIX w. cmentarz zamknięto. Spowodowane to było przeznaczeniem na targowisko miejskie. Nowa nekropolia powstała u zbiegu ulic: Wasilkowskiej i 27 Lipca.

Lapidarium ewangelickie w Białymstoku

Wraz ze zniknięciem protestantów z Białegostoku, "nowy cmentarz" popadał w zapomnienie, powstające w latach 70- tych na Wygodzie osiedle zajmowało uświęcony niegdyś teren. Nekropolia popadała w ruinę i zapomnienie. W 1989 roku zapadła decyzja o jego likwidacji, wstrzymana po protestach okolicznych mieszkańców i głównego konserwatora zabytków. W latach 1994-1996 na części pozostałego cmentarza utworzono Lapidarium cmentarza ewangelicko- augsburskiego. Koncepcja zakładała pozostawienie w pierwotnym miejscu najmniej zniszczonych kwater. Do prac nad utworzeniem lapidarium wg proj. mgr in Ż. arch. Henryka Toczydłowskiego przystąpiono w lipcu 1994. Inwestorem tego przedsięwzięcia był Urząd Miejski w Białymstoku, a wykonawcą prac plastyczno-aranżacyjnych artysta rzeźbiarz Jerzy Grygorczuk.

Głównym elementem lapidarium stał się mur uskokowy o zróżnicowanych poziomach wysokości z wkomponowanymi elementami nagrobków. Część z nich pochodziła ze zwałowisk znajdujących się na terenie cmentarza, niektóre odzyskano dzięki ich przechowaniu na terenie cmentarza miejskiego. Wejście na teren lapidarium utworzono w sąsiedztwie mauzoleum żołnierzy z I wojny światowej. W latach 1994-1995 wykonano 120 metrów muru, w który wkomponowano 262 elementy nagrobków w różnym stanie zachowania. Zostały one wmurowane tak, aby można je było oglądać z obu stron. Jedynie krzyż pochodzący z grobowca Hasbachów wyeksponowano na szczycie wzgórza. Stanowi on dominantę tej części cmentarza.

Cmentarz ewangelicko – augsburski w Białymstoku. Zapomniana, zaniedbana nekropolia niedaleko centrum miasta. Zobacz jak wygląda dzisiaj

Lapidarium - cmentarz położony obecnie wśród miejskiej zabudowy jest zespołem o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Znajdujący się tam piękny stary drzewostan. Całość tworzy zwartą grupę zieleni, wyróżniającą się w tej części miasta. Niestety cmentarz jest w nienajlepszej kondycji, a przez mieszkańców jest często traktowany jako szalet, miejsce libacji czy spacerniak dla czworonogów. Znajduje się przy ulicy Generała Stanisława Sosabowskiego.

Przypomnijmy, że Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej to najstarszy i największy Kościół ewangelicki (protestancki) w Polsce i obecnie jedyny Kościół luterański w Rzeczypospolitej Polskiej.

źródło: m.in. na podstawie tekstu Małgorzaty Pawluczuk "Lapidarium cmentarza ewangelickiego w Białymstoku" z "Biuletynu Konserwatorskiego Województwa Białostockiego" 1996, s. 89-92

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Dołącz do nas na Twitterze!

Codziennie informujemy o ciekawostkach i aktualnych wydarzeniach.

Obserwuj nas na Twiterze!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

iPolitycznie - Ustawa o wyrównywaniu szans w przygotowaniu - skrót

Komentarze 1

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

H
Hmm
Usunąć cmentarz z centrum.. Zrobić park, lub plac zabaw. Zmarłym bez różnicy gdzie leżą. A żyjący mieliby teren do rekreacji..
Wróć na poranny.pl Kurier Poranny
Dodaj ogłoszenie