Zwierzyniec. Cmentarz wojskowy: historia nekropolii

Andrzej Lechowski dyrektor Muzeum Podlaskiego w Białymstoku
Cmentarz wojskowy w Zwierzyńcu, 1939 r.
Cmentarz wojskowy w Zwierzyńcu, 1939 r.
Zbliżają się dni, w których najważniejszymi miejscami będą cmentarze. Jak co roku spotkamy się na nich ze swoimi bliskimi, tymi, którzy odeszli. Znicz, chryzantema, modlitwa, wspomnienie są świadectwem więzi pokoleń. Oby trwałych. W 1919 r. myślano w Białymstoku o Święcie Poległych i dyskutowano o tym, gdzie utworzyć cmentarz wojskowy.

Jeszcze świeże były mogiły poległych w wielkiej wojnie, a już trwała kolejna, polsko-bolszewicka, przynosząca nowe ofiary. W maju 1919 r. powołano w Białymstoku "komisję mieszaną w celu obrania miejsca na cmentarz dla wojskowych". W jej składzie byli miejscy urzędnicy z tymczasowym prezydentem Karolem Józefem Puchalskim, władze wojskowe i kilku białostockich lekarzy.

Propozycję, aby cmentarz założyć w miejscu istniejącego wojennego w Zwierzyńcu, torpedowały władze miejskie. Twierdzono, że miejsce to usytuowane jest zbyt blisko letnisk, letnia kanikuła białostoczan może nie licować z powagą nekropolii. Podkreślano też trudności komunikacyjne. Drugą propozycję formułowano tak, że "byłoby rzeczą dobrą, gdyby cmentarz dla wojskowych był gdzieś w pobliżu cmentarza na Wygodzie, przykład bowiem pięknej śmierci stawałby przed oczami tych generacji co tam będą grzebały swoich zmarłych".

Dyskusja trwała. 30 października z inicjatywą utworzenia komitetu opieki nad żołnierskimi grobami wystąpił starosta białostocki dr Cyfrowicz. Zapowiedziano, że 1 i 2 listopada, na cmentarzu w Zwierzyńcu będzie prowadzona kwesta. Jako kwestarki zaangażowane zostały panie, żony urzędników i wojskowych. Każdej z nich towarzyszyć miał oficer i szeregowy żołnierz. Kwestarki sprzedawać miały "znaczki żałobne". Uzyskane fundusze przekazać miano na "konto uporządkowania i przystrojenia mogił poległych i zmarłych z ran żołnierzy polskich". Jednocześnie w sklepie państwa Ostaszewskich na Kilińskiego, można było nabyć pocztówkę przedstawiającą cmentarz w Zwierzyńcu.

W prasie ukazał się opis cmentarza. Autorką była przypuszczalnie jedna z kwestarek, która podpisała się Ada P. Notowała, że "Białystok posiada widomy zabytek opodal szpitala wojskowego - cmentarz wojenny. Idąc Pałacową, Mickiewicza, dochodzimy do Ś-to Jańskiej. Na lewo Podleśna, na prawo szpital - w środku szeroka aleja wiodąca do szosy śród lasu. Z alei tej wprost widzimy szosę, pięknie utrzymaną. Po lewej stronie szosy, z alei wspomnianej, która mogłaby nosić nazwę Alei Poległych, widzimy już z daleka krzyże drewniane, wszystkie jednakowe, bratnie, jak i mogiły, których razem jest 85. Z pomiędzy tej liczby 57 - zaopatrzone są w krzyże, a na nich deseczki czerwoną farbą olejną zaznaczające skróty objaśnień kto spoczywa; pozostałe 28 mają krzyże bez deseczek, nie zaznaczone. Może są to mogiły wspólne, tzw. bratnie, niewiadomych. Na paru krzyżach takich napisy ołówkiem po rosyjsku - bolszewik? Cmentarzyk na wzgórku ma miejsce prastarych, pobojowych, śródleśnych. Nie z myślą zakładany, nieogrodzony. Poszumem jesieni echa tęskne niosą zadumę. Polegli. Za młodą krew i życie młode pamięci wiecznej dajmy wyraz. Wkrótce Święto Umarłych, a więc Święto Poległych. Sprzedaż znaczka przez parę dni, poświęconych celowi pamięci o cmentarzu".

Pomimo tej natchnionej, może egzaltowanej relacji, cmentarz w Zwierzyńcu jeszcze w 1923 r. "znajdował się w stanie zupełnego zaniedbania". Notowano, że "niezbyt kulturalna publiczność wśród grobów oddaje się wywczasom i urządza schadzki miłosne". Powiadomiony o tym wojewoda białostocki Stefan Popielawski powołał kolejny komitet, który miał zaopiekować się cmentarzem. Główne role w tym komitecie odgrywały doktorowe Ostromęcka i Siemaszkowa. Aby doprowadzić cmentarz do porządku musiało powstać białostockie Towarzystwo Opieki nad Grobami Bohaterów. Jego prezesem był ksiądz dziekan Aleksander Chodyko. To dzięki jego staraniom na cmentarzu w Zwierzyńcu wzniesiono pomnik. Jego projektantem był inżynier Gładysz. Monument uroczyście odsłonięto 10 listopada 1932 r.

Czytaj e-wydanie »

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3