Województwo Podlaskie świętuje 500 lat istnienia

Z prof. Józefem Maroszkiem, historykiem z Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku rozmawia Tomasz Mikulicz Zaktualizowano 
Województwo Podlaskie świętuje 500 lat istnienia
Województwo Podlaskie świętuje 500 lat istnienia Wojciech Wojtkielewicz
Podlasie to terytorium, które od 1569 roku było w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po tej dacie zostało przyłączone do Korony.

Obserwator: Województwo podlaskie świętuje w tym roku 500-lecie. O jakie właściwie Podlasie chodzi - te dzisiejsze, czy te sprzed wieków?

Prof. Józef Maroszek: Termin "województwo podlaskie" ma różne znaczenia. Określenie, którego dzisiaj używamy pochodzi z 1999 roku. Wtedy to rząd dokonał podziału terytorialnego Polski i powołał województwo podlaskie w obecnych granicach. Zanim to nastąpiło, specjaliści z różnych dziedzin zrealizowali program badawczy mający na celu określenie nowych granic województw. Badacze doszli do wniosku, że Podlasie to terytorium, które od 1569 roku było w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po tej dacie zostało przyłączone do Korony. W wyniku tych badań stworzono pojęcie regionu kulturowego. To obszar, który łączy wspólna przeszłość, tradycja oraz określone cechy kulturowe, wyznaniowe, strukturalne i gospodarcze.

Skąd w takim razie pomysł, by w skład Podlasia weszła np. ziemia łomżyńska?

- Tego nie umiem powiedzieć. To była decyzja Sejmu. Specjaliści pracujący w ramach projektu badawczego nie przewidywali pojawienia się terytoriów z innych regionów. Tymczasem do Podlasia przyłączono część historycznego Mazowsza. Chodzi m.in. o Grajewo, Łomżę, Kolno, czy Zambrów. Tymczasem, w Podlasiu nie znalazło się - chociaż z uwagi na aspekt historyczny powinno - całe południe regionu. Mam na myśli takie miejscowości jak: Węgrów, Sokołów Podlaski, Biała Podlaska, Janów Podlaski, Włodawa. Tereny te weszły w skład Mazowsza albo województwa lubelskiego. Doszło przez to do absurdów. Pamiętam, że w 2005 roku Stolicą Kulturalną Mazowsza wybrano Sokołów Podlaski, który już z samej tylko nazwy nie powinien należeć do województwa mazowieckiego.

Absurdy absurdami, ale jak przekonać np. mieszkańca Łomży, że 500-lecie województwa podlaskiego to również jego święto?

- Z pewnością trudno byłoby go przekonywać. Można próbować w ten sposób, że skoro godzi się na obecny system prawny w Polsce, to musi zrozumieć, że Sejm stworzył takie, a nie inne granice województw. Fakt jest taki, że 500 lat temu powstało województwo podlaskie, które przez wieki nie obejmowało Łomży. Została ona włączona do Podlasia dopiero w 1999 roku.

Może więc w takim razie powinno datować początek województwa na 1999, a nie 1513 rok?

- Można tak i tak. Mi nie przeszkadza żadna z tych dat.

Czy nie uważa Pan jednak, że świętowanie 500-lecia to w pewnym sensie nadinterpretacja. Nie każdy obecny mieszkaniec czuje związek z historycznym Podlasiem, a i granice przez wieku tak się zmieniały, że trudno mówić o zachowaniu ciągłości.

- Ja tak nie uważam. W skład obecnej Rzeczypospolitej wchodzi województwo podlaskie. Jednostka administracyjna o identycznej nazwie powstała 500 lat temu.

Na mocy porozumienia władz z historykami ustalono 29 sierpnia 1513 roku jako datę powstania naszego województwa. Co się tego dnia wydarzyło?

- Król Zygmunt Stary w jednym z dekretów mianował w Drohiczynie Jana Sapiehę na pierwszego wojewodę podlaskiego. Wtedy też powstało województwo. Wcześniej były to tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie od dawna mieszkali potomkowie rycerzy mazowieckich.

A jak to było z wpływami ruskimi? Jakie właściwie korzenie ma nasze województwo - polskie, czy ruskie?

- Nie można tego tak uprościć. Na tym terenie mieszkali zarówno Lachowie - czyli Polacy - którzy posługiwali się prawem polskim, jak też Rusini. Były różnice w czasie zasiedlenia. Szlachta mazowiecka dostawała tu swoje nadania w końcu XIV i na początku XV wieku. Mieszkała ona w zwartej masie w zachodniej części tego obszaru. Kolonizacja ruska zaczęła się zaś w drugiej połowie XV i w pierwszej połowie XVI wieku. Trzeba też podkreślić, że obie kultury żyły często na tym samym terenie obok siebie.

A jakie były pierwotne granice województwa?

- W jego skład wchodziły: powiaty brzeski, mielnicki, bielski oraz ziemia drohick. Na zachodzie granice wytyczały rzeki: Ełk, Biebrza, Bug i Liwiec, a na południu - rzeka Piwonia. W stosunku do obecnych granic, województwo było więc większe o takie miejscowości jak: Janów Podlaski, czy Biała Podlaska, a mniejsze - m. in. o Łomżę, czy Zambrów. Trzeba też podkreślić, że całość historycznego Podlasia znajduje się dziś w granicach Polski. Nie było ani jednego skrawka, który leżałby dziś po białoruskiej stronie granicy.

Są jednak białoruskie miasta, które mają podlaski epizod.

- To prawda. Chodzi o Grodno i Wołkowysk, które w XX-leciu międzywojennym leżały w granicach województwa nie podlaskiego, lecz białostockiego. Tereny te zostały Polsce odebrane po konferencji jałtańskiej.

A wracając do I Rzeczypospolitej, kolejna znacząca zmiana granic miała miejsce już po rozbiorach i zaraz po powstaniu Księstwa Warszawskiego.

- Po trzecim rozbiorze Polski województwo podlaskie zostało zlikwidowane. Ziemie te znalazły się na północy w zaborze pruskim, na południu - w zaborze austriackim. W zaborze rosyjskim znalazły się zaś nieliczne miasteczka - takie jak Narewka, Milejczyce, Jałówka i Krynki. Po tym jak Napoleon Bonaparte zajął teren zaboru pruskiego i utworzył Księstwo Warszawskie, doszło do pokoju w Tylży. Na jego mocy Cesarz Francuzów oddał carowi Aleksandrowi I cztery powiaty należące wcześniej do Prus. W ten sposób Drohiczyn, Sokółka, Białystok i Bielsk Podlaski znalazły się w Cesarstwie Rosyjskim. Ziemie te nazwano obwodem białostockim. Taki podział administracyjny utrzymał się do 1915 roku.

A jak zmieniały się granice po odzyskaniu przez Polskę niepodległości?

- W 1919 roku powstało województwo białostockie. Podobnie jak dzisiejsze Podlasie, obejmowało ono m.in. Suwalszczyznę, powiat augustowski, Sejneńszczyznę, powiat łomżyński i Zambrów. Były jednak miasta, które przed wojną wchodziły w skład województwa białostockiego, a dziś nie są nawet kojarzone z Podlasiem. Chodzi m.in. o Ostrołęka i Ostrów Mazowiecką. Podlegały pod Białystok do 1937 roku, kiedy to zostały jednak przyłączone do województwa warszawskiego. Co ciekawe, już w XX-leciu międzywojennym do województwa białostockiego nie należała południowa część historycznego Podlasia, czyli wspomniany Janów Podlaski i Biała Podlaska.

Czyli twórcom granicy z 1999 roku chodziło o powrót do tradycji międzywojnia?

- Być może. Chociaż trzeba podkreślić, że wtedy zamiast podlaskiego było województwo białostockie. Taką samą nazwę miała jednostka administracyjna, która powstała po zakończeniu II wojny światowej. Do reformy w 1975 roku województwo było większe. Po tej dacie z wcześniejszego województwa białostockiego powstały trzy: suwalskie, łomżyński i białostockie. I tak było aż do 1999 roku.

Czytaj e-wydanie »

polecane: Flesz - e-papieros zagraża zdrowiu

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3