Tołcze - typowa wieś podlaska?

Marian Olechnowicz
Najstarszy dom we wsi został zbudowany w 1911 roku. Mieszka w nim Wołosik.
Najstarszy dom we wsi został zbudowany w 1911 roku. Mieszka w nim Wołosik. Fot. Archiwum.
Tołcze przylgnęły do wsi Trypucie. Dzielą je tylko drogowe tablice. Ziemia tutaj jest coraz droższa. A i tak nowych domów jest coraz więcej. Do Białegostoku stąd bardzo blisko.

Do wsi łatwo trafić, bo rozłożyła się blisko drogi z Białegostoku do Wysokiego Mazowieckiego. Wzrok kierowców przykuwa ładna szkoła. Ale samej wsi prawie nie widać.

Śnieg przysypał drogę, zima trzyma, więc ludzie siedzą po domach. A te stoją jeden obok drugiego, dość ciasno. Przy nich wąskie podwórka. Bo Tołcze to typowa ulicówka. Uwagę przykuwa stara, z 1911 roku murowanka. Jest we wsi kilka takich podobnych do siebie, jakby budowanych przez tego samego majstra. Po podwórzu kręci się gospodarz. Pan Wołosik z chęcią daje się namówić na rozmowę.

- Ten dom kupiłem w 1978 roku od Wołosiewiczów - mówi gospodarz. - Jest jeszcze jeden taki stary. Ale o wsi niewiele może powiedzieć, bo sam pochodzi z Pszczółczyna. - Najlepiej jechać do Jana Biżuty - podpowiada Wołosik. - On jest rodowity, ma swoje lata i dużo pamięta. Za krzyżem w prawo. Łatwo trafić- dodaje.
Wieś włościańska

Pan Jan, rocznik 1932, jakby czekał na gości. Taka pora, że trzeba siedzieć w domu. W kuchni jest najlepsze miejsce na rozmowę.

- Mój pradziadek pochodził z Litwy - zaczyna swą opowieść. - Stąd też i obco brzmiące nazwisko Biżuta. Kiedyś mieszkali tutaj sami włościanie. Tylko kilkanaście rodzin. Stąd i domy tak blisko siebie stoją na wąskich paskach ziemi.
Ludzim poszczęsciło sie niceo dopiero w latach trzydziestych, kiedy władze rozpoczęły parcelację ziemi. No i Łyszczyńscy zaczęli pozbywać się majątku. Każdy dokupił ile mógł. Ale niedużo, pięć, siedem hektarów.

- Do najstarszych, zasiedziałych rodzin należą: Matejczyki, zaraz za nimi Kuźmiccy, Wołosewicze, Bartniccy - wylicza pan Jan. - Ale jest też wielu “prymaków", czy takich którzy przyszli w przystępy. Zajkowscy przyszli z Koplan, Ale do kogo, to już nie pamiętam. Matoszki są ze Stoczków, Szewko z Turośni, Borowscy z Ignatek. Bolesław Wróbel z Łysek wżenił się w rodzinę Biżutów - dodaje pan Jan.

Żyli z pracy rąk

Ile kiedyś tej ziemi mieli? Dziedzic dał sto siedemdziesiąt dwa hektary. Wychodziło po niecałe dziesięć hektarów na rodzinę. Sadzili kartofle, sieli żyto, pszenicę, jęczmień i owies. Na mąkę przerabiali u Józefa Muszyńskiego, którego wiatrak stał na górce pod Trypuciami. Inni dorabiali jak mogli.

W Tołczach stała kuźnia na wzgórku, tuż przy krzyżu. Kowalstwem zajmował się Zajkowski. Jego pomocnikiem był Kozakiewicz z Barszczówki. Przy krzyżu w drugim końcu wsi stał spichlerz drewniany. Tak Janowi opowiadał Michał Wilczewski, który żył prawie sto lat.

- Wiosną chłopi mogli pożyczać zboże “na dożywocie", czyli do pierwszych zbiorów - tłumaczy Jan Biżuta. - Jak komuś brakowało, to przychodził i brał na kredyt. W magazynie zaś stał Bartnicki z Barszczówki.

Bolesław Wróbel i Aleksander Wilczewski trudnili się naprawą butów. Ten drugi zginął w 1939 roku w bitwie pod Piotrkowem Trybunalskim. Rodzinie wojsko tylko zdążyło odesłać połówkę nieśmiertelnika.

- Służyłem w Piotrkowie wojsku - wspomina Jan Biżuta. - Szukałem grobu Aleksandra na wojennych cmentarzach. I nie znalazłem.

Jan Matoszko, rocznik 1911, słynął z gry na skrzypcach. I tym potrafił też nieźle zarobić na życie. Antoni Zajkowski miał "warszawiankę", czyli harmonię pedałówkę. I też potrafił na weselach i potańcówkach ładnie zagrać.

Jan Fiedorczuk nie uprawiał ziemi, lecz żył z krawiectwa. Pracowali też ludzie w fabryce włókienniczej w Topolach. Na pewno Jan Matejczyk, Oleśka i Bronka
Wołosewiczowe i wielu innych.

Przed wojną i po wojnie wielu pracowało na kolei. Najpierw więc Jan Wołosewicz, którego w czasie wojny Niemcy aresztowali.

Po wojnie kolejarzami byli: Bronisław Fiedorczuk, Eugeniusz Matejczyk, Czesław Borowski i Tadeusz Busłowski. Natomiast Antoni Wilczewski pracował na poczcie kolejowej. Dobrze, że stacja jest w pobliskich Trypuciach. To przecież prawie po sąsiedzku.

- Do pociągu i z pociągu ludzie wpadali i wypadali jak ulęgałki - śmieje się pan Jan i dodaje: - I koniecznie trzeba wspomnieć o Kalinowskiej, która przez całe dziesięciolecia była akuszerką. I dzieciom pomagała na świat przychodzić.

Miejsca i nazwy

Przy rozstaju dróg stoi niezbyt stary krzyż, z lat siedemdziesiątych z błaganiem o opiekę przed ogniem, powietrzem i wodą. Tak naprawdę, to w tym miejscy leżeli żołnierze polscy, którzy polegli w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Potem Józef Biżuta, Michał Wilczewski i Jan Fiedorczuk przenieśli ich ciała na cmentarz .
Rozwidlenie dróg we wsi nazywane jest Drogą do Lasu. Lasów wokół wsi niewiele, ale też mają swoje nazwy, na przykład: Kliny, Zagony, Nadawki i Naprzeciw Domu. Dziwna jest zwłaszcza ta ostatnia, ale w Tołczach kiażdy wie, gdzie to jest.
Za wsią, w dole znajduje się Trzebiatowo, czyli bagno niegdyś porośnięte chaszczami. Ludzie teren osuszyli, zarośla przetrzebili i stąd nazwa.
Z kolei za oknen domu pana Jana rozciąga się pole zwane Gajem. Musia więc niegdyś tu rosnąć las.

Kiedyś latem dzieciaki kąpały się na wyrobisku w Topolach.
- To całkiem niedaleko - pokazuje pan Jan. - Nieraz ułani z 10 pułku w Białymstoku pławili tam konie. Wtedy największe wiejskie żuliki miały nie lada frajdę. Jan Bizuta pamięta, że w pobliżu stała studnia obłożona balami z dyla, a z drugiej strony drewniana turbina. Widocznie były to resztki po starej fabryce włókienniczej.

Wideo

Komentarze 5

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

G
GinnyK

Hello Sorry I don't speak Polish
My Dad was Adam Kuzmicki and he had a brother Jozef who I believe was in the Polish Cavalry.
He was born in Szereszow, Pruzhany/Pruzana in 1923.
I wonder if you know anything about the Kuzmicki family.
I would love to hear from you.
Virginia
virginia.kuzmicki@dial.pipex.com

K
Kaliszanin

...No właśnie pamiętam te domy...mój dziadek Józef Kuźmicki mieszkał w Tołczach z zoną Stefanią z domu Łozowska i córkami Lucyną i Danutą Sprzedali gospodarstwo w latach 60 ubiegłego wieku.Bywałem tam latem jako dziecko.

W
WOŁOSEWICZ

ZE SKRAWKÓW INFORMACJI KTÓRE MOGE POZBIERAĆ PRAWDOPODOBNIE TO MOI PRADZIADKOWIE MUSIELI BUDOWAC TEN DOM LUB KUPIĆ GO OD KOGOŚ(STRYJ MOŻE TO WIEDZIEĆ, A MOŻE BĘDZIE PAMIĘTAŁ KTO BYŁ WYKONAWCĄ). WNIOSKUJĘ ŻE TO PRADZIADKOWIE BO BABCIA Z DOMU KUŹMICKA URODZIŁA SIĘ W 1906 R. CZYLI W MOMENCIE KIEDY TEN DOM JUZ STAŁ MIAŁA 5 LAT. TAKA CIEKAWOSTKA KTÓRĄ SŁYSZAŁEM WŁAŚNIE OD STRYJA ŻE PĘKNIĘCIE TO KTÓRE WIDAĆ NAD OKNEM NADSZARPNIETE W TEJ CHWILI JUŻ RÓWNIEŻ PRZEZ CZAS POWSTAŁO PODCZAS PRZEJAZDU CZOŁGÓW PRZEZ TOŁCZE W OKRESIE II WOJNY.

a
autor
CYTAT(WOŁOSEWICZ @ 11.04.2009, 15:00:28)
NADMIENIĘ ŻE BUDYNEK KTÓRY JEST NA ZDJĘCIU NALEŻAŁ KIEDYŚ DO RODZINY WOŁOSEWICZÓW

Zgadza się. Obecny właściciel też o tym fakcie mówił. Jednak warto dodać, że w okolicy jest nieco więcej takich murowanych domów, podobnie zdobionych, które powstały w tym samym okresie. Dobrze byłoby zdobyć nieco informacji o budowniczych.
W
WOŁOSEWICZ

NADMIENIĘ ŻE BUDYNEK KTÓRY JEST NA ZDJĘCIU NALEŻAŁ KIEDYŚ DO RODZINY WOŁOSEWICZÓW

Dodaj ogłoszenie